علی باقری ، روانشناسی بالینی و کودک و نوجوان

همیشه به مراجعانم می‌گویم: «من نقشه راه را به شما نشان می‌دهم، اما پیمودن مسیر با خودتان است.» خوشبختانه خیلی از مراجعینی که جلسات را منظم آمدند و در خانه تمرین کردند، تغییراتی فراتر از انتظارم داشتم. چند نمونه از تجربه‌های کاری‌ام را برایتان تعریف می‌کنم:

نمونه اول: کودکی که نمی‌خوابید و تمام خانواده را خسته کرده بود

پسر ۷ ساله‌ای به نام «آرین» (با رضایت خانواده نام تغییر کرده) از سوی مدرسه به من ارجاع داده شد. معلمش می‌گفت مدام سر کلاس می‌خوابد، تمرکز صفر، و گاهی بی‌دلیل گریه می‌کند. در جلسه اول با مادرش که زیر چشمش کبود بود، متوجه شدم آرین هر شب تا ۳ صبح بیدار می‌ماند و از تنها خوابیدن وحشت دارد. مادر گفت: «همه دکترها گفتند بیش‌فعالی دارد، ولی ریتالین جواب نداد.»

بعد از ۳ جلسه ارزیابی تخصصی، مشخص شد که آرین اختلال اضطراب جدایی شدید همراه با کابوس‌های شبانه دارد، آن هم نه ADHD. پروتکل CBT مبتنی بر تروما و بازی درمانی دلبستگی محور را شروع کردیم. به مادر آموزش دادم که چگونه «گذراندن وقت خاص» را هر روز ۱۵ دقیقه انجام دهد. تدریجاً آرین یاد گرفت که تنهایی یعنی خطر نیست. هفته سوم توانست با چراغ خواب بخوابد. ماه دوم، خودش کیفش را جمع می‌کرد و می‌گفت «بسه دیگه مامان، برو اتاقت، من بزرگ شدم». آن روز مادر در جلسه گریه کرد؛ اما از خوشحالی.

نمونه دوم: نوجوانی که خودزنی می‌کرد و هیچ کس نمی‌فهمید

«سارا» ۱۴ ساله بود. لباس آستین بلند می‌پوشید حتی در تابستان. مادرش فکر می‌کرد فقط یک نوجوان لجباز است. تا اینکه یک روز معلم زنگ زد و گفت روی دستش خط‌های موازی می‌بینم. وقتی سارا اولین جلسه به اتاق آمد، نگاهش تهی بود. حرف نمی‌زد. من هیچ سوالی نپرسیدم. قلم و کاغذ گذاشتم و گفتم: «هر شکلی که دلت می‌خواهد بکش.» او یک ابر سیاه بزرگ کشید که داشت باران تیره می‌بارید، و زیرش یک آدم کوچک با چتری که نصفش کج بود.

طی ۶ جلسه، کم‌کم درش باز شد. سارا قربانی آزار عاطفی یکی از اقوام نزدیک شده بود و جرأت نداشت به کسی بگوید. هیچکس حرفش را باور نمی‌کرد. من به عنوان یک روانشناس بالینی با تجربه در تروما، پروتکل TF-CBT و ذهن‌آگاهی مبتنی بر شفقت را شروع کردم. به مادرش آموزش دادم بدون قضاوت گوش دهد. دو ماه بعد، سارا دیگر خودزنی نمی‌کرد. سه ماه بعد، توانست در گروه درمانی نوجوانان شرکت کند. آخرین جلسه، او لباس آستین کوتاه پوشیده بود. جای زخم‌ها هنوز بود، اما چشمانش برق داشت.

نمونه سوم: پسری که همه فکر می‌کردند بیش‌فعال است، اما او نابغه بود

«امیر» ۹ ساله بود. معلمش از دست او به ستوه آمده بود. سر کلاس بند صندلی را باز می‌کرد، بلند می‌شد راه می‌رفت، حرف دیگران را قطع می‌کرد. مدرسه اصرار به مصرف دارو داشت. اما مادرش احساس می‌کرد «چیزی دیگری هست». وقتی امیر را در جلسه دیدم، یک بازی فکری پیچیده را با سرعت بالایی حل کرد. تست هوش وکسلر کودک گرفتم؛ بهره هوشی او بالای ۱۳۵ بود، اما اختلال یادگیری خاص در نوشتن داشت. این همه بی‌قراری، از کسالت بود نه از بیش‌فعالی. او نیاز به چالش داشت، نه به ریتالین.

ما برنامه آموزشی فردی تنظیم کردیم. به معلم گفتیم به جای تنبیه، به او مسئولیت حل مسائل اضافی بدهد. ظرف یک ماه، رفتار امیر ۸۰٪ بهتر شد. مادرش در جلسه آخر گفت: «من از مدرسه خواستم عذرخواهی کنند که پسرم را بیمار فرض کردند.» این همان چیزی است که روانشناس کودک و نوجوان خوب باید انجام دهد: تشخیص درست قبل از درمان.

نمونه چهارم: زوجی در آستانه طلاق که بعد از ۸ جلسه دوباره عاشق شدند

همه فکر می‌کنند کار روانشناسی بالینی فقط بچه و نوجوان است. اما من به بزرگسالان هم کمک می‌کنم. یک زوج ۱۵ ساله با دو فرزند، آمده بودند تا «طلاق توافقی» را مدیریت کنم. زن می‌گفت «دیگر از دست او خسته شدم»، مرد می‌گفت «او همیشه نق می‌زند». در جلسه دوم، ازشان خواستم آخرین باری که به هم لبخند زدند را به خاطر بیاورند. هیچکدام یادشان نبود.

شروع کردیم با EFCT (درمان هیجان‌محور برای زوج‌ها). یاد گرفتند زیر خشم، ترس از رها شدن است. زیر سردی، خستگی از بی‌توجهی. جلسه پنجم، مرد برای اولین بار در ۳ سال گذشته به زنش گفت «متاسفم که احساس تنهایی کردی». جلسه هشتم، با هم دست در دست کلینیک را ترک کردند و برای قرار عاشقانه برنامه ریختند.